IIT Gandhinagar: IIT ગાંધીનગરના સ્માર્ટ સીવીડ બીડ્સથી ખેતીને નવી દિશા
IIT Gandhinagar: ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી ગાંધીનગર (IITGN) ના સંશોધકોએ એવા માઇક્રોબીડ્સ વિકસાવ્યા છે જે આવશ્યક વનસ્પતિ પોષકતત્વો મુક્ત કરવા માટે જમીનની એસિડિટી પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપે છે
સીવીડ-આધારિત જેલ અને અનાજમાંથી મેળવેલા એન્ટીઑકિસડન્ટમાંથી બનેલા આ બીડ્સ એસિડિક પરિસ્થિતિઓમાં 68% સુધી આયર્ન અને 66% સુધી ઝિંક મુક્ત કર્યું, જે pH-પ્રતિભાવશીલ પોષકતત્વોના વિતરણને દર્શાવે છે
સંશોધનનું નેતૃત્વ કરી રહેલા ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થીઓએ સોલ્યુબલ ફર્ટિલાઇઝર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન દ્વારા આયોજિત SOMS થીસીસ શોડાઉનમાં પ્રથમ ઇનામ જીત્યું છે. આ ટીમ ટેકનોલોજીને આગળ વધારવા માટે ઉદ્યોગના સહયોગની સંભાવનાઓ શોધી રહી છે
ગાંધીનગર , 17 નવેમ્બર : IIT Gandhinagar: ભલે માટીમાં છોડને જરૂરી બધા પોષક તત્વો હોય, છતાં તે વધવા માટે સંઘર્ષ કરી શકે છે. ઝીંક અને આયર્ન જેવા સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો છોડના મૂળ સુધી પહોંચે છે કે માટીના કણોમાં ફસાયેલા રહે છે તે જમીનના રસાયણશાસ્ત્ર પર આધાર રાખે છે, ખાસ કરીને તેની એસિડિટી પર. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી ગાંધીનગર (IITGN) ના સંશોધકોએ સીવીડ જેલના નાના મણકા વિકસાવ્યા છે. જ્યારે મૂળની આસપાસની માટી એસિડિક બને છે, ત્યારે આ મણકા સૂક્ષ્મ પોષક તત્વોને મુક્ત કરે છે. આ એક સંકેત છે જે છોડ પોષક તત્વોની ઉણપ અનુભવે છે ત્યારે આપે છે.
ACS Omega માં પ્રકાશિત આ અભ્યાસ, કૃષિ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે જેલ-બીડ્સ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ઝીંક, આયર્ન, મેંગેનીઝ અને તાંબુ જેવા આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વોને જમીન દ્વારા શોષાય તે પહેલાં અથવા પાણી દ્વારા ધોવાઇ જાય તે પહેલાં પાક સુધી પહોંચાડવાનો છે.
આ સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો IITGN ના જૈવિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ વિભાગના પીએચડી વિદ્વાનો, હિતાશા વિઠલાની અને સુભોજીત ઘોષની કૃતિ છે. હિતાશા વિઠલાની ડૉ. મુકેશ ધાનકાની પ્રયોગશાળામાં કેન્સર અને ઘાની સારવાર માટે બાયોમટીરિયલ્સ પર કામ કરે છે. તેમની પ્રયોગશાળા તબીબી ઉપયોગો માટે પાણી શોષક જેલ, જેને હાઇડ્રોજેલ્સ કહેવાય છે, ડિઝાઇન કરે છે. સુભોજીત ઘોષ, ડૉ. સુબ્રમણ્યમ શંકરનારાયણનના માર્ગદર્શન હેઠળ, છોડ પ્રણાલીઓમાં બાયોમોલેક્યુલ્સનો અભ્યાસ કરે છે.
આ ગ્રાન્યુલ્સ તબીબી ક્ષેત્રના એક વિચારને માટીના પોષણ પર લાગુ કરે છે. IITGN ખાતે જૈવિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ વિભાગના સહાયક પ્રોફેસર અને અભ્યાસના લેખક ડૉ. ધનકાએ જણાવ્યું, “હાઇડ્રોજેલ્સ, જે કોઈ દવાને પોતાની અંદર રાખીને તેને ધીમે ધીમે મુક્ત કરે છે, તેમાં તબીબી ઉપયોગો માટે અપાર સંભાવનાઓ છે. અમે આ ટેકનોલોજીને અનુકૂલિત કરી છે જેથી જેલ છોડને મૂળની નજીક પોષક તત્વોની આસપાસ ત્યાં સુધી રોકી રાખે જ્યાં સુધી છોડને તેમની જરૂર ન પડે.”

છોડની નાની જરૂરિયાત, ભરવા માટે મોટી ઉણપ
છોડને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોની જરૂર પડે છે, પરંતુ તેમની ઉણપ સામાન્ય ઉત્સેચક પ્રવૃત્તિને અવરોધે છે અને હરિતદ્રવ્ય ઘટાડી શકે છે. આના પરિણામે પાંદડા પીળા પડી જાય છે, છોડનો વિકાસ અટકે છે અને ઉપજમાં ઘટાડો થાય છે. 2021માં બહાર પાડવામાં આવેલા સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ ડેટાના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે લગભગ 39% ભારતીય જમીનમાં ઝીંક અને લગભગ 19% આયર્નની ઉણપ છે.
આવા પાકોના ખોરાકમાં ખનીજોની ઉણપ હોય છે, જે હિડન હંગરમાં ફાળો આપે છે. આ વિટામિન અને ખનીજની ઉણપ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ટકાઉ વિકાસ ધ્યેય 2નું લક્ષ્ય છે.
આ પણ વાંચો : – Quad Summit 2026: ક્વાડ બેઠકમાં ટ્રમ્પે PM મોદીના કર્યા વખાણ
IIT Gandhinagar: જમીનમાં સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોના ક્ષાર ઉમેરવા અથવા પાંદડા પર છંટકાવ કરવા જેવા સામાન્ય અભિગમોની પોતાની મર્યાદાઓ હોય છે. ઘણીવાર, આ ક્ષાર જમીનમાં સ્થિર થઈ જાય છે અથવા છોડના મૂળ તેમને શોષી શકે તે પહેલાં ધોવાઈ જાય છે. તે જ સમયે, મોટા ખેતરોમાં છંટકાવ વ્યવહારુ નથી. ચેલેટેડ સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો અસરકારક છે, પરંતુ તે ખર્ચાળ છે અને જમીનમાં વિઘટન કરવું મુશ્કેલ છે.
સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચવું
મૂળની આસપાસનો માટીનો સાંકડો વિસ્તાર, જેને રાઇઝોસ્ફિયર કહેવાય છે, તે રાસાયણિક અને જૈવિક રીતે સક્રિય છે. જ્યારે મૂળમાં આયર્ન અથવા ઝીંકની ઉણપ હોય છે, ત્યારે તે કાર્બનિક એસિડ મુક્ત કરે છે જે આસપાસની જમીનના pH ને ઘટાડે છે, જે જમીનમાં ફસાયેલા ખનીજોને ઓગાળવામાં મદદ કરે છે.
સુશ્રી વિઠલાણીએ કહ્યું, “આપણા પોષક તત્વોથી ભરપૂર માઈક્રોબીડ્સ આ સંકેતનો પ્રતિભાવ આપે છે. અમે તેમને pH-સંવેદનશીલ બનાવવા માટે ડિઝાઇન કર્યા છે જેથી જ્યારે પર્યાવરણ એસિડિક બને, ત્યારે બીડ્સમાં રહેલા પોષક તત્વો મુક્ત થાય.”
આ બીડ્સ લગભગ 3.5 મીમી પહોળા, κ-carrageenan, લાલ સીવીડમાંથી કાઢવામાં આવતા જેલિંગ એજન્ટ અને ચોખા, ઘઉં અને ઓટ્સમાં જોવા મળતા કુદરતી એન્ટીઑકિસડન્ટ ટ્રાન્સ-ferulic એસિડથી બનેલા છે. ફેરુલિક એસિડ જેલ pH-સંવેદનશીલ બનાવે છે અને તેને મજબૂત બનાવે છે. સંશોધકોએ બંનેને પાણીમાં ઓગાળી દીધા, ટ્રેસ મિનરલ્સ ઉમેર્યા અને પછી મિશ્રણને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ દ્રાવણમાં નાખ્યું. કેલ્શિયમ આયનો કેરેજીનન સાંકળોને એકસાથે બાંધે છે, જે ફેરુલિક એસિડ સાથે જેલ બનાવે છે. એસિડિટી તે નેટવર્કને ઢીલું કરે છે.

બીડ્સની કસોટી
એસિડિક પરિસ્થિતિઓમાં (pH 4), બે દિવસમાં બીડ્સ ~80% ફૂલી ગયા હતા, જેની સરખામણીમાં તટસ્થ (neutral) pH પર 49% અને આલ્કલાઇન pH 9 પર 37% ફૂલ્યા હતા. “આ ફેરફારો મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે પદાર્થનું ફૂલવું અને તૂટવું એ આસપાસના વાતાવરણમાં કેપ્સ્યુલ થયેલા પોષકતત્વોની ગતિને પ્રભાવિત કરી શકે છે,” તેમ શ્રી ઘોષે જણાવ્યું હતું.
ટીમે 14 દિવસમાં ધાતુઓના મુક્ત થવાના પ્રમાણને પણ માપ્યું. એસિડિક pH પર, બીડ્સે તેમના આયર્નના 68% અને ઝિંકના 66% મુક્ત કર્યા; તટસ્થ pH પર, લગભગ 46% અને 44%; અને આલ્કલાઇન pH પર, 28% અને 27%. આ અવલોકનો દર્શાવે છે કે બીડ્સ એસિડિક પરિસ્થિતિઓને પસંદ કરે છે, પરંતુ તે સખત ઓન-ઓફ સ્વીચ નથી, અન્ય pH મૂલ્યો પર પણ થોડા પ્રમાણમાં પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે.
આ ફોર્મ્યુલેશન છોડના વિકાસને ટેકો આપી શકે છે કે કેમ તેની તપાસ કરવા માટે, ટીમે તેનું પરીક્ષણ પ્લાન્ટ બાયોલોજીમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા નાના નીંદણ Arabidopsis thaliana અને તમાકુના સંબંધી Nicotiana benthamiana પર કર્યું. તેઓએ છોડને pH 4 સુધી એસિડિક બનાવેલા ઓછા પોષકતત્વો ધરાવતા પોટિંગ મિક્સમાં ઉગાડ્યા અને છોડના એક સમૂહમાં મેંગેનીઝ, ઝિંક, કોપર અને આયર્ન એમ ચારેય સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો ધરાવતા બીડ્સ ઉમેર્યા.
Arabidopsis માં પરિણામો સૌથી વધુ આકર્ષક હતા. ચાર-પોષકતત્વોવાળા બીડ્સ આપવામાં આવેલા છોડમાં સંપૂર્ણ પ્રયોગશાળા પોષક દ્રાવણ આપવામાં આવેલા છોડ કરતાં વધુ ક્લોરોફિલ હતું, અને આ બે જ એવા સમૂહ હતા જે ફૂલ આવવાની અવસ્થા (flowering) સુધી પહોંચ્યા હતા. જે છોડને બિલકુલ સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો મળ્યા ન હતા તેની સરખામણીમાં, બીડ્સ આપવામાં આવેલા છોડમાં લગભગ 3.3 ગણું વધુ ક્લોરોફિલ અને ઘણા મોટા પાંદડા હતા, લગભગ 2 sq. mm ની સામે લગભગ 22 sq. mm. N. benthamiana માં, સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો વિનાના છોડ ટકી શક્યા નહીં, જ્યારે ચાર-પોષકતત્વોવાળા બીડ્સ આપવામાં આવેલા છોડમાં સૌથી વધુ ક્લોરોફિલ હતું. એક જ પોષકતત્વ ધરાવતા મણકાઓએ મદદ કરી, પરંતુ સંયોજન કરતાં ઓછી.

કુંડામાંથી ખેતર સુધી
આ તારણો સૂચવે છે કે આ ફોર્મ્યુલેશન બે મોડેલ છોડમાં વિકાસને ટેકો આપી શકે છે. જોકે પરિણામો પ્રોત્સાહક છે, પરંતુ ખેતરની પરિસ્થિતિમાં પરિણામોનું વિસ્તરણ અને પુનરાવર્તન કરવું એ આગામી પડકાર હશે. ટીમનો ઉદ્દેશ્ય એ તપાસવાનો છે કે તેમની ટેકનોલોજી કૃષિ ઉપજ, પાકની પોષક ગુણવત્તા અથવા છોડની પેશીઓમાં સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોના સંચયને કેવી રીતે અસર કરે છે.
સંશોધકોએ દસ દિવસ સુધી જમીનના સંપર્કમાં રહ્યા પછી પણ બીડ્સની તપાસ કરી. વિશ્લેષણોમાં રાસાયણિક સંકેતો અને પદાર્થની છિદ્રાળુ રચનામાં ફેરફાર જોવા મળ્યા. આ પ્રારંભિક સંકેતો છે જે દર્શાવે છે કે મણકા જમીનમાં તૂટી જાય છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે વિઘટિત થાય છે કે કેમ તે હજુ સ્થાપિત કરવાનું બાકી છે.
“બાયોડિગ્રેડેબલનો અર્થ અલ્પજીવી હોવાની સાથે સુરક્ષિત હોવો પણ જરૂરી છે. અમારા આગળના કાર્યમાં બીડ્સની લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય સુરક્ષાનો અભ્યાસ કરવાનો પણ સમાવેશ થશે, જેમાં તેના ઘટકોનું વિઘટન અને જમીનના સૂક્ષ્મજીવો પર થતી અસર સામેલ છે,” તેમ IITGN ના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોલોજિકલ સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગના સહ-લેખક (co-corresponding author) અને આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડો. શંકરનારાયણને જણાવ્યું હતું.
સ્વદેશી ઉકેલ તરફ
આ બીડ્સ ઘરઆંગણે મળતી સામગ્રીનો પણ ઉપયોગ કરે છે. કેરેજીનન ભારતના દક્ષિણ કિનારે ઉગાડવામાં આવતા Kappaphycus જેવા લાલ સીવીડમાંથી કાઢવામાં આવે છે, અને ફેરુલિક એસિડ ચોખા અને ઘઉં જેવા અનાજમાં કુદરતી રીતે જોવા મળે છે. આ અભ્યાસ માટે, ટીમે બંને રસાયણ સપ્લાયર પાસેથી મેળવ્યા હતા. તેમ છતાં, આવા ઘટકોમાંથી બનેલું વાહક, જે મૂળની નજીક પોષકતત્વો મુક્ત કરે છે અને ત્યારબાદ વિઘટિત થવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે, તે ખેડૂતોને તેઓ જે દરેક કિલોગ્રામ ખાતર વાપરે છે તેમાંથી વધુ મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે.
ટીમ આ કાર્યને પ્રયોગશાળાની બહાર લઈ જવાની આશા રાખે છે અને તેણે ભારતીય પેટન્ટ અરજી (No. 202521114626) દાખલ કરી છે. વધુમાં, વિઠલાની અને ઘોષે પ્રયોગશાળાની બહાર પણ ઓળખ મેળવી છે, અને સોલ્યુબલ ફર્ટિલાઇઝર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન દ્વારા આયોજિત SOMS થીસીસ શોડાઉનમાં પ્રથમ ઇનામ જીત્યું છે.
“અમારી એક સ્વદેશી ટેકનોલોજી છે જેમાં ઉત્પાદન વિકાસ તરફ આગળ વધવાની ક્ષમતા છે. અમે સંશોધનને આગલા તબક્કામાં લઈ જવા માટે ઉદ્યોગ ભાગીદારોની સક્રિયપણે શોધ કરી રહ્યા છીએ, જેનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય તેને ખેડૂતો માટે સુલભ, આત્મનિર્ભર ઉકેલમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે,” સંશોધકોએ જણાવ્યું હતું. જેલ-બીડ-આધારિત ટેકનોલોજીની નિયંત્રિત-વિતરણ ક્ષમતા વિસ્તરણક્ષમ છે અને તેનો ઉપયોગ ઘરના બગીચાકામ તેમજ મોટા પાયે ખેતરના પરીક્ષણો માટે થઈ શકે છે.
અભ્યાસના સહ-લેખકોમાં IITGN ના હર્ષિલ દવે અને નવી મુંબઈની ડીવાય પાટિલ ડીમ્ડ ટુ બી યુનિવર્સિટીના કશિશ અગ્રવાલનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યને IITGN સીડ અને સ્ટાર્ટ-અપ ગ્રાન્ટ્સ અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોટેકનોલોજી દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.
