TB Free India: ભારતમાં ટીબીના મૃત્યુમાં 38% ઘટાડો, સારવાર સફળતા દર 94% થયો
TB Free India: WHOના ગ્લોબલ ટીબી રિપોર્ટ 2026માં ભારતની પ્રગતિની નોંધ; 25 કરોડથી વધુ લોકોનું સ્ક્રીનિંગ, 48.64 લાખ કેસની ઓળખ અને 11 કરોડથી વધુ છાતીના એક્સ-રે કરાયા.
નવી દિલ્હી, 13 નવેમ્બર। TB Free India: ભારતમાં ક્ષય રોગ એટલે કે ટીબી સામેની લડાઈમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ જોવા મળી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026 મુજબ, વર્ષ 2015ની સરખામણીમાં ભારતમાં ટીબીથી થતાં મૃત્યુમાં 38 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આ ઘટાડો 35 ટકા રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, દવા-સંવેદનશીલ ટીબીના દર્દીઓમાં સારવારનો સફળતા દર વધીને 94 ટકા થયો છે. આ પરિણામો વહેલું નિદાન, સમયસર સારવાર, આધુનિક તપાસ પદ્ધતિઓ અને દર્દીઓને આપવામાં આવતી પોષણ સહાયના પ્રયાસોને દર્શાવે છે.
ભારત સરકારના રાષ્ટ્રીય ક્ષય રોગ નિર્મૂલન કાર્યક્રમ (NTEP) હેઠળ ટીબીની ઓળખ અને સારવારને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યાં છે. તેમાં સક્રિય કેસ શોધ, AI આધારિત છાતીના એક્સ-રે, ઝડપી મોલેક્યુલર તપાસ, દર્દીઓની નિયમિત દેખરેખ અને પોષણ સહાયનો સમાવેશ થાય છે. સરકારનું લક્ષ્ય માત્ર દર્દીઓની સારવાર કરવાનું નહીં, પરંતુ રોગનો ફેલાવો અટકાવવાનું પણ છે.
25 કરોડથી વધુ લોકોનું સ્ક્રીનિંગ
ટીબી-મુક્ત ભારત અભિયાન દેશના ટીબી નિર્મૂલન પ્રયાસોનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બન્યું છે. આ અભિયાન હેઠળ 7 ડિસેમ્બર 2024થી 8 નવેમ્બર 2026 વચ્ચે 25 કરોડથી વધુ લોકોને સ્ક્રીનિંગના દાયરામાં આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
આ પણ વાંચો:- Weight Loss: રાત્રે ભૂખ લાગે તો ખાઈ શકો છો આ 5 પૌષ્ટિક વસ્તુઓ
આ સમયગાળા દરમિયાન વહેલી ઓળખ માટે 11 કરોડથી વધુ છાતીના એક્સ-રે કરવામાં આવ્યા હતા. ઝડપી અને સચોટ નિદાન માટે 3 કરોડથી વધુ ન્યુક્લીક એસિડ એમ્પ્લીફિકેશન ટેસ્ટ (NAAT) પણ કરવામાં આવ્યા હતા. આ સઘન તપાસના પરિણામે કુલ 48.64 લાખ નવા ટીબી કેસની ઓળખ કરવામાં આવી છે.
આ આંકડામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે 14.97 લાખ એવા લોકોની ઓળખ થઈ હતી, જેમનામાં ટીબીનાં સ્પષ્ટ લક્ષણો જોવા મળતાં નહોતાં. સામાન્ય રીતે આવા દર્દીઓ સમયસર તપાસના અભાવે નિદાનથી વંચિત રહી શકે છે. સક્રિય સ્ક્રીનિંગથી આવા લોકોને ઓળખીને સારવાર સુધી પહોંચાડવાની તક મળે છે. વહેલી ઓળખ દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર બનતી અટકાવવામાં અને અન્ય લોકોમાં ચેપ ફેલાવવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
AI અને આધુનિક ટેક્નોલોજીથી નિદાન સરળ
ટીબીની તપાસને ઝડપી અને વધુ સુલભ બનાવવા માટે દેશમાં આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. AI આધારિત ડિજિટલ એક્સ-રે દ્વારા છાતીના ચિત્રોનું વિશ્લેષણ કરીને શંકાસ્પદ કેસ ઓળખવામાં મદદ મળે છે. ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં આ પદ્ધતિ ઉપયોગી બની શકે છે, જ્યાં નિષ્ણાત તબીબી સુવિધાઓ સુધી પહોંચ મર્યાદિત હોય.
આ ઉપરાંત, NAAT જેવી મોલેક્યુલર તપાસ પદ્ધતિઓ દ્વારા રોગની ઝડપથી ઓળખ કરવામાં આવે છે. નિ-ક્ષય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દર્દીઓની નોંધણી, સારવારની સ્થિતિ, ફોલોઅપ અને કાર્યક્રમના સંચાલનમાં મદદરૂપ બને છે. ડાયાબિટીસ, અલ્પપોષણ અને અન્ય સહ-રોગોની ઓળખ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવે છે, જેથી દર્દીને તેની જરૂરિયાત પ્રમાણે સારવાર મળી શકે.
પોષણ સહાયથી દર્દીઓને મજબૂતી
ટીબીની સારવાર દરમિયાન દવાઓની સાથે યોગ્ય પોષણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અલ્પપોષણથી પીડાતા દર્દીઓ માટે સારવાર અને સાજા થવાની પ્રક્રિયા વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર દ્વારા નિ-ક્ષય પોષણ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ પાત્ર દર્દીઓને સારવાર દરમિયાન પોષણની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે.
નિ-ક્ષય મિત્ર પહેલ દ્વારા વ્યક્તિઓ, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સંગઠનોને ટીબીના દર્દીઓને પોષણ તથા સામાજિક સહાય પૂરી પાડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ પહેલનો હેતુ દર્દીઓને સારવાર દરમિયાન એકલા ન અનુભવવા દેવાનો અને સમુદાયની ભાગીદારી વધારવાનો છે.
67,933 પંચાયતો ટીબી-મુક્ત જાહેર
ટીબી સામેની લડાઈને માત્ર આરોગ્ય વિભાગ પૂરતી મર્યાદિત રાખવામાં આવી નથી. તેમાં ગ્રામ પંચાયતો, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, નાગરિક સંગઠનો, ખાનગી આરોગ્ય સંસ્થાઓ અને સામાન્ય નાગરિકોને પણ જોડવામાં આવી રહ્યા છે.
સરકારી માહિતી મુજબ, વર્ષ 2025 દરમિયાન 67,933 પંચાયતોને ટીબી-મુક્ત જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ પહેલમાં સ્થાનિક સ્તરે જાગૃતિ, દર્દીઓની ઓળખ, સારવાર અને પોષણ સહાયને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. યુવાનોની ભાગીદારી વધારવા માટે JOSH ટીમ્સ પહેલ પણ શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં NCC કેડેટ્સ અને માય ભારતના સ્વયંસેવકો સામુદાયિક જાગૃતિ તથા પહોંચના કાર્યક્રમોમાં સહયોગ આપે છે.
ટીબી કાર્યક્રમ માટે 96 ટકા ભંડોળ સ્થાનિક સ્ત્રોતોથી
ભારતના ટીબી નિર્મૂલન કાર્યક્રમની બીજી મહત્વપૂર્ણ બાબત તેનું સ્થાનિક ભંડોળ પરનું ધ્યાન છે. સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ, ટીબી કાર્યક્રમની કુલ ભંડોળ જરૂરિયાતોમાંથી 96 ટકા જરૂરિયાત સ્થાનિક સંસાધનો દ્વારા પૂરી કરવામાં આવી રહી છે. આથી કાર્યક્રમ માટે દેશની અંદરથી નાણાકીય સહયોગ અને સતત રોકાણનું મહત્વ સ્પષ્ટ થાય છે.
WHOના અહેવાલમાં ભારતના ટીબી મૃત્યુદરના અંદાજ માટે વિવિધ માહિતી સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં રજિસ્ટ્રાર જનરલની સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ, સમુદાય આધારિત વર્બલ ઓટોપ્સી મૂલ્યાંકન અને નિ-ક્ષય પોર્ટલના કાર્યક્રમ સંબંધિત આંકડાઓનો સમાવેશ થાય છે. અહેવાલ મુજબ, ટીબીથી થતાં મૃત્યુનો અંદાજ વર્ષ 2015માં પ્રતિ લાખ વસ્તીએ 28 હતો, જે વર્ષ 2025માં ઘટીને પ્રતિ લાખ વસ્તીએ 18 થયો છે.
ટીબી-મુક્ત ભારત માટે હજુ સતત પ્રયાસ જરૂરી
મૃત્યુદરમાં ઘટાડો, સારવારનો 94 ટકાનો સફળતા દર અને કરોડો લોકોનું સ્ક્રીનિંગ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ છે. તેમ છતાં, ટીબીનું સંપૂર્ણ નિર્મૂલન કરવા માટે હજુ સતત પ્રયાસોની જરૂર છે. દરેક શંકાસ્પદ દર્દીનું વહેલું નિદાન, દવાઓનો સંપૂર્ણ કોર્સ, પોષણ સહાય અને સારવાર દરમિયાન નિયમિત તપાસ અત્યંત જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ: WHOના ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026માં દર્શાવાયેલા આંકડા ભારતની ટીબી સામેની લડાઈમાં થયેલી પ્રગતિને ઉજાગર કરે છે. હવે આ પ્રગતિને સતત જાળવી રાખવી અને દૂરના વિસ્તારો સુધી તપાસ તથા સારવારની સુવિધા પહોંચાડવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. સરકાર, આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને નાગરિકોની સંયુક્ત ભાગીદારીથી જ ટીબી-મુક્ત ભારતનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી શકાશે.