PM Viksit Gram Swaraj: કેન્દ્ર સરકારે ‘પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના’ને આપી મંજૂરી

PM Viksit Gram Swaraj: વર્ષ 2026-27થી 2030-31 સુધી અમલમાં રહેનારી ₹7,395.55 કરોડની યોજનાથી ગ્રામ પંચાયતોને સશક્ત બનાવવા અને પાયાના સ્તરે શાસન વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાનો લક્ષ્યાંક.

By PIB Ahmedabad: PM Viksit Gram Swaraj: પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના એ ₹7,395.55 કરોડના કુલ વિતરણ સાથે 2026-27 થી 2030-31 માટે મંજૂર કરાયેલી એક કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે. તે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લે છે, જેમાં પાત્ર પરંપરાગત ગ્રામીણ સ્થાનિક સરકારની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ યોજના ગ્રામ પંચાયતોને સંકલિત અને સહભાગી વિકાસ આયોજનના કેન્દ્રો તરીકે મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

વાર્ષિક લક્ષ્યાંકોમાં 2.55 લાખથી વધુ ગ્રામ વિકાસ યોજનાઓ અને 2.55 લાખથી વધુ ઓનલાઇન ઓડિટ પ્લાનનો સમાવેશ થાય છે. દરેક સંકલિત જાગરૂકતા હસ્તક્ષેપનો ઉદ્દેશ્ય ઓછામાં ઓછા એક કરોડ નાગરિકો સુધી પહોંચવાનો રહેશે. તળિયાના સ્તરે શાસનને સુધારવા માટે ડિજિટલ ઇન્ટિગ્રેશન, ક્ષમતા નિર્માણ અને નાણાકીય જવાબદેહી એ આયોજિત મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે.

વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ માટેની બ્લુપ્રિન્ટ(PM Viksit Gram Swaraj)

કેન્દ્રીય કેબિનેટે, 28 ઓક્ટોબર, 2026 ના રોજ, પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજનાને મંજૂરી આપી છે. તે ગ્રામીણ સ્થાનિક શાસનમાં પરિવર્તન લાવવા માટેની એક કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે. આ પહેલ ‘વિકસિત ભારત’ના રાષ્ટ્રીય વિઝન સાથે તળિયાના સ્તરના વિકાસને સુસંગત બનાવે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય પંચાયતોને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સશક્ત, આત્મનિર્ભર, જવાબદાર અને ઉચ્ચ પ્રદર્શન કરતી સંસ્થાઓમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે.

પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના એક નજરે

અમલીકરણ સમયગાળો	2026-27 થી 2030-31
કુલ નાણાકીય વિતરણ	₹7,395.55 કરોડ
કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો	₹4,869.48 કરોડ
રાજ્ય સરકારનો હિસ્સો	₹2,526.07 કરોડ
પ્રત્યક્ષ લાભાર્થીઓ	આશરે 32 લાખ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયત કર્મચારીઓ અને અન્ય હિતધારકો.
સંસ્થાકીય કવરેજ	2.55 લાખથી વધુ પંચાયતો અને પરંપરાગત સ્થાનિક સંસ્થાઓ.
ભૌગોલિક કવરેજ	તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, જેમાં નોન-પાર્ટ IX વિસ્તારોમાં પરંપરાગત ગ્રામીણ સ્થાનિક સરકારની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં પંચાયતો અસ્તિત્વમાં નથી.

પરિવર્તન માટેનું ધિરાણ પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજનાનું (PM Viksit Gram Swaraj) કુલ વિતરણ ₹7,395.55 કરોડ છે. કેન્દ્ર સરકાર ₹4,869.48 કરોડનું યોગદાન આપશે. રાજ્ય સરકારો ₹2,526.07 કરોડનું યોગદાન આપશે. યોજનાનો સમયગાળો સોળમા નાણા પંચના સમયગાળા સાથે સુસંગત છે. પંચે 2026-27 થી 2030-31 દરમિયાન ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે ગ્રાન્ટમાં આશરે ₹4.35 લાખ કરોડની ભલામણ કરી છે. આ યોજના પંચાયતોને આ સંસાધનોનો વધુ અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરશે. તે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ, સરકારી યોજનાઓ, ઉપલબ્ધ ભંડોળ અને સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને જોડશે.

તળિયાના સ્તરે પરિવર્તનના છ આધારસ્તંભ

પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના છ સર્વગ્રાહી આધારસ્તંભો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે સ્થાનિક મર્યાદાઓની ઓળખને મજબૂત કરશે, સ્થાનિક આયોજન અને શાસન ક્ષમતાઓમાં સુધારો કરશે, ડિજિટલ ઇન્ટિગ્રેશનને પ્રોત્સાહન આપશે અને તળિયાના સ્તરે પારદર્શક સંસાધન ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરશે.

આ પણ વાંચો:-

Pragati Meeting: પ્રધાનમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં 54મી પ્રગતિ બેઠક યોજાઈ

Shweta Tiwari: શ્વેતા તિવારીનો બ્લેક લુક સોશિયલ મીડિયા પર છવાયો!

1. સ્થાનિક શાસનના કેન્દ્રો તરીકે ગ્રામ પંચાયતો: પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના ગ્રામ પંચાયતોને સ્થાનિક વિકાસ આયોજનના કેન્દ્રમાં રાખે છે. પંચાયતો ગામની પ્રાથમિકતાઓ, સરકારી હસ્તક્ષેપો અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોનું સંકલન કરશે. આ અભિગમ રાષ્ટ્રીય વિકાસ લક્ષ્યોને ગ્રામીણ સમુદાયોની જરૂરિયાતો અને આકાંક્ષાઓ સાથે જોડશે.
2. ગ્રામ પંચાયત સ્તરે સર્વગ્રાહી આયોજન: આ યોજના કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વિભાગીય આયોજન પ્રક્રિયાઓને એક સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર લાવશે. આ સર્વગ્રાહી ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ (GPDPs) ને ટેકો આપશે. આ સંકલિત અભિગમ વિભાગોને ખામીઓ ઓળખવામાં, હસ્તક્ષેપોને સુસંગત બનાવવામાં અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરશે. વ્યક્તિગત યોજનાઓ પહોંચાડવા માટેની હાલની વિભાગીય વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે.
3. ડિજિટલ ગવર્નન્સ: ‘ઈ-ગ્રામ સ્વરાજ’ (eGramSwaraj) અને હાલની ઈ-પંચાયત પ્રણાલીઓ પર નિર્માણ કરીને, પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના સરકારી યોજનાઓ, લાભાર્થીઓ, લાભો, સામુદાયિક સંપત્તિઓ અને ઉપલબ્ધ સંસાધનો અંગેની માહિતીને એક સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર એકીકૃત કરશે. આનાથી પંચાયતોને વિકાસની ખામીઓ ઓળખવામાં અને આયોજન, સંકલન તથા દેખરેખમાં સુધારો કરવામાં મદદ મળશે. આ પ્લેટફોર્મ વિવિધ રાજ્યોની ગ્રામ પંચાયતો વચ્ચે જ્ઞાનની આપ-લેમાં પણ મદદ કરશે.

ઈ-ગ્રામ સ્વરાજ (eGramSwaraj) 2020 માં લોંચ કરવામાં આવેલ ઈ-ગ્રામ સ્વરાજ, પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) માટે વર્ક-બેઝ્ડ સર્વગ્રાહી એપ્લિકેશન છે. તે ઓનલાઇન ચુકવણી સહિત એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર પંચાયત કામગીરીના તમામ પાસાઓ, એટલે કે આયોજન, બજેટિંગ, એકાઉન્ટિંગ, મોનિટરિંગ, સંપત્તિ સંચાલન વગેરેને આવરી લે છે. ઈ-ગ્રામ સ્વરાજને વિવિધ સરકારી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ઓનલાઇન ચૂકવણી અને નાણાકીય સંચાલન માટે સાર્વજનિક નાણાકીય પ્રબંધન પ્રણાલી (PFMS), ખરીદી માટે ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM), બહુભાષી AI-સક્ષમ સેવાઓ માટે ભાષિણી (BHASHINI), ભારતનેટ કનેક્ટિવિટી મોનિટરિંગ માટે BSNL અને હવામાન સંબંધિત માહિતી માટે ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) નો સમાવેશ થાય છે.

4. રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાથે જોડવી: આ યોજના સરકારી પહેલોને સુગમ ભાષામાં સમજાવવા માટે હાલના તાલીમ, ડિજિટલ અને આઉટરીચ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરશે. ગ્રામ સભાઓ અને પંચાયત મંચો સુમાહિતગાર સામુદાયિક ચર્ચાઓને પ્રોત્સાહિત કરશે, જેથી જન ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન મળશે. PANCHAM 17 ભારતીય ભાષાઓમાં AI-સક્ષમ, બહુભાષી અને ટુ-વે કમ્યુનિકેશન દ્વારા આ પ્રયાસને ટેકો આપશે. આ પ્લેટફોર્મ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને ગ્રામીણ વિકાસના લક્ષ્યો સાથે જોડવામાં મદદ કરશે.

PANCHAM – પંચાયત આસિસ્ટન્સ એન્ડ મેસેજિંગ ચેટબોટ જાન્યુઆરી 2026 માં લોંચ કરવામાં આવેલ PANCHAM એ પંચાયતના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, અધિકારીઓ અને નાગરિકો સાથે સીધા, સમયસર અને ટુ-વે ડિજિટલ સંવાદ માટેનું વોટ્સએપ-આધારિત સાધન છે. PANCHAM યોજનાના અપડેટ્સ, તાલીમ સામગ્રી, સર્વેક્ષણો અને પંચાયત સેવા માહિતીની સરળ ઍક્સેસ સક્ષમ કરે છે, જે તળિયાના સ્તરે પારદર્શક અને અસરકારક સેવા વિતરણને મજબૂત બનાવે છે.

5. અભિગમને વ્યવહારમાં લાવવા માટે ક્ષમતા નિર્માણ: પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને પંચાયત કર્મચારીઓની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરશે. આ ઇન્ટિગ્રેટેડ ગવર્નમેન્ટ ઓનલાઇન ટ્રેનિંગ (iGOT) અને નેશનલ એકેડેમી ફોર કેપેસિટી બિલ્ડિંગ ઓફ સિવિલ સર્વિસીસ દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવશે. સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓને વિશિષ્ટ (ઉદાહરણ તરીકે, એન્જિનિયરિંગ એસ્ટીમેટ તૈયાર કરવા) અને સામાન્ય બંને પ્રકારની તાલીમ આપવામાં આવશે. ક્ષમતા નિર્માણ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના અસરકારક ઉપયોગ, યોજના અને સંસાધનની માહિતીના અર્થઘટન, સર્વગ્રાહી આયોજન અને નાગરિકો સાથેના સંચારને ટેકો આપશે. આ ક્ષમતાઓ પંચાયતોને સ્થાનિક ચર્ચાઓને વિકાસ યોજનાઓ અને આગળની કાર્યવાહીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરશે.
6. ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ: આ યોજના નાણા પંચની ગ્રાન્ટ્સ અને અન્ય ભંડોળનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવાની પંચાયતોની ક્ષમતાને મજબૂત કરશે. તે પોતાના સ્ત્રોતોથી આવક (OSR) એકત્રિત કરવામાં પણ ટેકો આપશે. ઓનલાઇન એકાઉન્ટિંગ, ઓડિટિંગ અને જાહેરમાં વિગતો પ્રદર્શિત કરવાથી નાણાકીય જવાબદેહીમાં સુધારો થશે. આ પગલાં પારદર્શક સંસાધન ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપશે અને નાણાકીય રીતે આત્મનિર્ભર પંચાયતોને ટેકો આપશે.

વિઝનને મૂર્ત પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવું

પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના આયોજન, નાગરિક જાગરૂકતા, ક્ષમતા નિર્માણ અને નાણાકીય જવાબદેહી માટે વાર્ષિક લક્ષ્યાંકો નક્કી કરે છે:

• આ યોજના ઈ-ગ્રામ સ્વરાજ પોર્ટલ પર વાર્ષિક 2.55 લાખથી વધુ GPDPs તૈયાર કરવા માટે સહાય કરશે. આ યોજનાઓ ગામની પ્રાથમિકતાઓ, કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વિભાગીય હસ્તક્ષેપો તથા ઉપલબ્ધ સંસાધનોને એકીકૃત કરશે. સંકલિત જાગરૂકતા ઝુંબેશ સરકારી યોજનાઓ અને રાષ્ટ્રીય પહેલો વિશે જાહેર સમજુતીમાં સુધારો કરશે.
• પ્રત્યેક જાગરૂકતા નિર્માણ કાર્યક્રમ દીઠ ઓછામાં ઓછા 1 કરોડ નાગરિકો સુધી પહોંચવાનો લક્ષ્યાંક છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ, આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓ, ગ્રામ સભાઓ અને પંચાયત મંચો નાગરિકોની ભાગીદારીને ટેકો આપશે. આ જાગરૂકતા નિર્માણ કાર્યક્રમોનો ઉદ્દેશ્ય સંબંધિત સરકારી યોજનાઓ અને રાષ્ટ્રીય પહેલોની સમજણમાં સુધારો કરવાનો રહેશે, જે તેમના સ્થાનિક પરિણામોની માહિતગાર ચર્ચાને પ્રોત્સાહિત કરશે.
• વાર્ષિક આશરે 32 લાખ શાસન હિતધારકોને ટેકો આપવામાં આવશે. આમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયત કર્મચારીઓ અને અન્ય હિતધારકોનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ક્ષમતા નિર્માણ અને ડિજિટલ હેન્ડહોલ્ડિંગ મેળવશે. આ હસ્તક્ષેપો આયોજન, નાગરિક સંચાર, સંસાધન સંચાલન અને સ્થાનિક રીતે સંબંધિત ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) તરફની પ્રગતિને મજબૂત કરશે.
• આ યોજના વાર્ષિક ધોરણે ઓછામાં ઓછા 2.55 લાખ ઓનલાઇન ઓડિટ પ્લાનને ટેકો આપશે. સંબંધિત ઓડિટ ‘ઓડિટ ઓનલાઇન’ (AuditOnline) દ્વારા સમયસર પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. સુધારેલા હિસાબ-કિતાબ અને જાહેરમાં વિગતો પ્રદર્શિત કરવાથી ઉપલબ્ધ ભંડોળ માટેની જવાબદારી મજબૂત થશે.

ઓડિટ ઓનલાઇન (AuditOnline) પંચાયતોની નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અને પારદર્શિતાને વધુ મજબૂત કરવા માટે પંચાયતી રાજ હિસાબોનું ઓનલાઇન ઓડિટ કરવા માટે 2020 માં ‘ઓડિટ ઓનલાઇન’ એપ્લિકેશન લોંચ કરવામાં આવી હતી. આ એપ્લિકેશન દરેક રાજ્યના ઓડિટ એક્ટ/નિયમો અનુસાર કોન્ફિગર કરી શકાય તેવી છે.

યોજના કેવી રીતે અમલમાં મુકાશે

પીએમ વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના હાલની સરકારી સંસ્થાઓ અને પ્રણાલીઓ દ્વારા કાર્ય કરશે. રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રો વાર્ષિક કાર્ય યોજનાઓ (Annual Action Plans) સબમિટ કરશે. આ યોજના હેઠળની પ્રવૃત્તિઓ, પ્રાથમિકતાઓ અને જરૂરિયાતો દર્શાવશે. નિયુક્ત કેન્દ્રીય સક્ષમ સમિતિ (Central Empowered Committee) આ યોજનાઓનું મૂલ્યાંકન કરશે અને મંજૂરી આપશે. આ પ્રક્રિયા લાગુ પડતી પ્રક્રિયાઓ અને ધોરણોને અનુસરશે. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રો પોતપોતાની જવાબદારીઓ હેઠળ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરશે. સંકલન તમામ વહીવટી સ્તરે અમલીકરણને ટેકો આપશે. તકનીકી સહાય, દેખરેખ અને સમીક્ષા અમલીકરણને સપોર્ટ કરશે. હાલની સંસ્થાકીય, ડિજિટલ, ક્ષમતા નિર્માણ અને સંચાર પ્રણાલીઓ તળિયાના સ્તરે સેવા વિતરણને સરળ બનાવશે.

આ યોજના કાયમી (PM Viksit Gram Swaraj) પોસ્ટ્સ ઉભી કરવાની જોગવાઈ કરતી નથી. જોકે, તેમાં રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરે જરૂરિયાતના આધારે કરાર આધારિત કર્મચારીઓને રોકવાની જોગવાઈ છે. આ કર્મચારીઓ તકનીકી સપોર્ટ આપશે અને યોજનાના ઉદ્દેશ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે.

મજબૂત સ્થાનિક શાસન દ્વારા ગામડાઓનું સશક્તિકરણ પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના ગ્રામીણ શાસનને વધુ અસરકારક અને જવાબદાર બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે આયોજન, ડિજિટલ પ્રણાલીઓ, સામુદાયિક ભાગીદારી અને નાણાકીય સંચાલનને એકસાથે લાવે છે. જેમ જેમ ગ્રામીણ વિકાસ સંસાધનો અને રાષ્ટ્રીય પહેલો વિસ્તરે છે તેમ આ યોજના વધુ મજબૂત તળિયાના સ્તરની સંસ્થાઓની જરૂરિયાતને પહોંચી વળે છે.

તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક શાસનને વધુ સંકલિત, પારદર્શક અને સામુદાયિક પ્રાથમિકતાઓ પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ બનાવવાનો છે. આ અભિગમ સમાવેશી ગ્રામીણ વિકાસના મુખ્ય ચાલક તરીકે તળિયાના સ્તરની સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે ‘વિકસિત ભારત’ના વ્યાપક વિઝનમાં યોગદાન આપે છે.