Moral Education: ઉપદેશ કરતાં આચરણ શ્રેષ્ઠ

Moral Education: Swami ji ni vani part-55

Moral Education: બાળકોને માત્ર ઉપદેશ આપવાને બદલે પોતાના આચરણ દ્વારા સારા સંસ્કાર અને જીવનમૂલ્યોનું ઉદાહરણ પૂરું પાડવું વધુ અસરકારક છે.

Moral Education: આપણે ધર્મનું પાલન કરવા ઇચ્છતા હોઈએ તો પ્રથમ જાણવું જોઈએ કે ધર્મનું શું મૂલ્ય છે. ધર્મના પાલનથી આપણને કાંઈ પ્રાપ્ત થાય છે ? કાંઈ લાભ થાય છે ? આ લાભ ‘અર્થ’ અને ‘કામ’ના લાભ કરતાં કાંઈક વધારે છે એમ સમજાય ત્યારે જ આપણે ધર્મનું યથાર્થ પાલન કરી શકીશું.

પહેલાંના જમાનામાં તો મા-બાપ કાંઈ સૂચના આપે એટલે બાળકો કોઈ વિતંડાવાદ કર્યા વગર જ તે સ્વીકારી લેતાં, પરંતુ આજે બાળકો વધુ ચબરાક હોય છે. મા-બાપ કહે, ‘બેટા, આમ કર.’ તો તરત જ પૂછશે, ‘શા માટે ?’ અમેરિકામાં આપણા ભારતીયોનાં બાળકો એવું જ સમજે છે કે તેમનાં મા-બાપ તો ભારતમાં ઊછરેલાં હોઈ તેમને કાંઈ જ્ઞાન નથી. મા પૂજા-પાઠ કરતી હોય તો બાળક તરત જ પૂછશે, ‘આમ કેમ કરો છો ?’ શા માટે પોતે આમ કરે છે તેની પેલી માને બિચારીને કાંઈ ખબર ન હોય.

આ પણ વાંચો:- Swami ji ni vani part-54: અધર્મ સામેની મૂંઝવણ અને પ્રામાણિકતાનો માર્ગ

‘આમ ન કરીએ તો શું ?’ તેની પણ તેને ખબર ન હોય. અર્થાત્‌ મા-બાપ અમુક આચરણની પાછળનાં કારણ સમજાવી શકતાં નથી અને જ્યાં સુધી વાત તેને ગળે પૂરેપૂરી ન ઊતરે ત્યાં સુધી આજનું બાળક કશું જ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. આપણા દેશમાં પણ હવે બાળકો એવાં જ ચબરાક છે. બાળકો આપણા આદેશોનું પાલન ન કરે તો કદાચ કારણ એ પણ હોય કે આપણે બાળકોને યોગ્ય સમજ આપી શકતા નથી અથવા તો બાળકો જે પ્રકારે સમજી શકે તે પ્રકારે આપણે તેમને સમજાવી શકતા નથી અને આ ત્રુટિ આપણે આપણા આચરણ દ્વારા પૂરી કરી લેતા હોઈએ તો પણ સારું. પરંતુ આપણા આચરણ પરથી પણ આપણે કોઈ દાખલો બેસાડી શકતા નથી કે જેથી બાળકોેને એમાંથી પ્રેરણા મળે.

આપણે યુવાનોને દોષ દઈએ છીએ કે આજકાલના છોકરાઓ તોડફોડ કરવાનું જ સમજ્યા છે, પણ પ્રથમ આપણે આપણી જાતને પૂછવું જોઈએ કે આપણે બાળકો સામે શું દૃષ્ટાંત મૂક્યું જેથી એ લોકો એવું ન કરે ? આપણે બાળકોને ઉપદેશ આપીએ, પરંતુ તે પ્રકારનું આચરણ કરતા હોઈએ તો જ આપણા શબ્દોનો પ્રભાવ પડે. પેલા મહાત્માની વાત તો બધા જાણે જ છે. એક માતા પોતાના બાળકને લઈ એક મહાત્મા પાસે ગઈ અને તેણે કહ્યું :

‘મહારાજ, મારો આ પુત્ર ગૉળ ખૂબ ખાય છે અને એનાથી તેનું પેટ બગડે છે. તમે એને સમજાવો કે ગૉળ ખાવાનું બંધ કરે.’ મહાત્માએ તેને દશ દિવસ પછી આવવા કહ્યું. દશ દિવસ પછી માતા-બાળક ફરીથી મહાત્મા પાસે ગયાં ત્યારે મહાત્માએ બાળકને કહ્યું : ‘બેટા, ગૉળ ન ખાવો જોઈએ. બહુ ગૉળ ખાવાથી શરીર બગડે.’ બાળક તરત જ માની ગયો.

માતાએ મહાત્માને કહ્યું : ‘મહારાજ, આ વાત તો અમે દશ દિવસ ઉપર આવ્યાં ત્યારે પણ આપ બાળકને કહી શક્યા હોત !’
મહારાજે કહ્યું : ‘બહેન, દશ દિવસ પહેલાં હું પોતે જ બહુ ગૉળ ખાતો હતો અને તે વખતે હું ઉપદેશ આપું કે ગૉળ ન ખાવો જોઈએ તો તે ઉપદેશની કાંઈ અસર ન પડી હોત. મેં પોતે ગૉળ ખાવો બંધ કર્યો તે પછી જ મેં ઉપદેશ આપ્યો અને ત્યારે તેની અસર પડી.’

આપણે બાળકોને જૂઠું ન બોલવું જોઈએ એવો ઉપદેશ આપતા હોઈએ પરંતુ ટેલિફોન આવે ત્યારે બાળકને કહીએ, ‘કહી દે કે પિતાજી ઘરમાં નથી’, તો પછી જૂઠું ન બોલવાના ઉપદેશની અસર બાળક ઉપર કેટલી થાય ?
અર્થાત્‌ કેળવણી અગત્યની વસ્તુ છે અને કેળવણી માત્ર ઉપદેશથી જ નહીં પરંતુ આપણા પોતાના આચરણ દ્વારા પણ અપાવી જોઈએ.